Қысқаша: холестерин ағзаға қажет, бірақ ТТЛП («жаман» холестерин) артық болса, қан тамырларының қабырғасында жиналып, инфаркт пен инсульт қаупін арттырады. Жоғары холестерин көбіне ешқандай белгі бермейді — оны тек қан талдауымен анықтауға болады. Тамақтануды түзету, қозғалыс, салмақты бақылау және қажет болса дәрігер тағайындаған дәрілер көрсеткішті төмендетеді.
Холестерин дегеніміз не?
Холестерин — майға ұқсас балауыздай зат. Ол жасуша қабырғасының құрамына кіреді, гормондар (кортизол, эстроген, тестостерон) мен D дәруменін түзуге және майды қорытуға қажетті өт қышқылдарын құруға қатысады. Яғни холестерин «жау» емес — қауіп оның артық болуында.
Ағзадағы холестериннің көп бөлігін бауыр өндіреді, қалғаны ет, құс еті, сүт өнімдері және жұмыртқа сарысы сияқты жануар текті тағамдардан түседі. Өсімдік тағамдарында холестерин жоқ. Дегенмен қаныққан майды көп тұтыну бауырды холестеринді көбірек өндіруге итермелейді, сондықтан көпшілікте деңгейге негізінен жейтін майдың түрі әсер етеді.
Май қанда өздігінен ери алмайды, ол липопротеин деп аталатын ақуыз «қаптамалармен» тасымалданады. Холестериннің «жақсы» немесе «жаман» болуы оның қай қаптамамен тасымалдануына байланысты.
ТТЛП, ЖТЛП және триглицеридтер
- ТТЛП (LDL, «жаман» холестерин): холестеринді бауырдан тіндерге жеткізеді. Артығы тамыр қабырғасында жиналып, бляшка түзеді және тамырды тарылтады (атеросклероз).
- ЖТЛП (HDL, «жақсы» холестерин): тамырлардағы артық холестеринді жинап, бауырға қайтарады. ЖТЛП төмен болса, жүрек ауруы қаупі артады.
- Триглицеридтер: қандағы майдың тағы бір түрі. Оларды артық калория, қант, рафинадталған көмірсулар және алкоголь көтереді; өте жоғары мәндер ұйқы безінің қабынуына (панкреатит) әкелуі мүмкін.
- ЖТЛП емес холестерин (non-HDL): жалпы холестериннен ЖТЛП-ны алып тастағанда шығады; барлық «зиянды» түрлердің қосындысын көрсетеді.
Холестериннің қалыпты көрсеткіштері
Ересектерге арналған жалпы мақсатты мәндер (мг/дл; ммоль/л-ге ауыстыру үшін холестеринді 38,7-ге, триглицеридті 88,5-ке бөліңіз):
| Көрсеткіш | Қалыпты | Шекаралық | Жоғары |
|---|---|---|---|
| Жалпы холестерин | 200-ден төмен (5,2 ммоль/л) | 200–239 | 240 және одан жоғары |
| ТТЛП (LDL) | 100-ден төмен (2,6 ммоль/л) | 130–159 | 160 және одан жоғары |
| ЖТЛП (HDL) | ерлерде >40, әйелдерде >50 | – | (жоғары ЖТЛП әдетте қорғаныш) |
| Триглицеридтер | 150-ден төмен (1,7 ммоль/л) | 150–199 | 200 және одан жоғары |
Маңызды: инфаркт өткерген, қант диабеті бар немесе қаупі өте жоғары адамдарда ТТЛП мақсаты әлдеқайда төмен (мысалы, 70 мг/дл-ден төмен, тіпті одан да аз). Бұл мақсатты жеке қауіпке қарай дәрігер белгілейді.
Балалардағы қалыпты холестерин
19 жасқа дейін: жалпы холестерин 170 мг/дл-ден төмен, ТТЛП 110 мг/дл-ден төмен, non-HDL 120 мг/дл-ден төмен, ЖТЛП 45 мг/дл-ден жоғары. Отбасында жүрек ауруы ерте басталған немесе холестерин жоғары болған жағдайда баланы 9–11 жас аралығында тексеру ұсынылады.
Жоғары холестериннің белгілері бар ма?
Көпшілікте ешқандай белгі болмайды, мәселе тамыр зақымданғанда ғана байқалады. Холестерин өте жоғары немесе тұқым қуалайтын болса, мына белгілер пайда болуы мүмкін:
- Ксантелазма: қабақтағы сарғыш май іздері
- Ксантомалар: сіңірлерде (әсіресе Ахилл сіңірінде), тізе мен шынтақ маңында сарғыш түйіндер
- Қасаң қабықтың дөңгелегі (arcus): жас кезінде көз қарашығы айналасындағы сұр-ақ сақина
- Тамыр тарылуының белгілері: жүктеме кезінде кеудедегі ауырсыну немесе қысым, ентігу, жүргенде балтырдағы ауырсыну, аяқтың ұюы, ерлерде эректильді бұзылыстар
Бұл белгілер болса, дәрігерге бару мерзімін кейінге қалдырмаңыз.
Жоғары холестерин неге қауіпті?
Бляшкалар қан ағымын азайтады, ал бляшка жарылса, қан ұйығышы түзіліп, тамыр толық бітеліп қалуы мүмкін. Салдары қай артерияның зақымдалғанына байланысты:
- Жүрек артериялары: стенокардия, миокард инфарктісі
- Ми тамырлары: инсульт, өтпелі ишемиялық шабуыл
- Аяқ артериялары: жүргенде ауырсыну, жараның баяу жазылуы
- Қолқа және бүйрек артериялары: аневризма, бүйрек жеткіліксіздігі, артериялық гипертензия
Атеросклероз жылдар бойы байқалмай дамиды, сондықтан ерте анықтау — ең жақсы қорғаныс.
Себептері және қауіп факторлары
- Қаныққан майлар (сары май, майлы ет, шұжық, толық майлы сүт өнімдері) мен транс майлардың (маргарин, фритюр, дайын ұн өнімдері) көп болуы
- Артық салмақ, іштегі семіздік, аз қозғалу
- Темекі және алкоголь
- Отбасылық гиперхолестеринемия (бала кезден ТТЛП өте жоғары тұқым қуалайтын түрі)
- 2 типті қант диабеті, гипотиреоз, бүйрек және бауыр аурулары
- Кейбір дәрілер (глюкокортикоидтар, кейбір гормоналды және қан қысымын түсіретін дәрілер)
- Жас ұлғаюы және менопаузадан кейінгі кезең
- Туыстарда жүрек ауруының ерте басталуы (ерлерде 55-ке, әйелдерде 65-ке дейін)
Холестеринді қалай тексереді?
Липидограмма деп аталатын қан талдауы жасалады: жалпы холестерин, ТТЛП, ЖТЛП және триглицеридтер анықталады. Көптеген зертханалар ашқарынға (9–12 сағат тамақсыз) келуді сұрайды, бірақ кейбір нұсқаулықтар ашқарынсыз тапсыруға да рұқсат етеді. Зертханаңыздың талабын нақтылаңыз.
Қаншалықты жиі: дені сау ересектерге 20 жастан бастап 4–6 жылда бір рет; 40 жастан асқандарға, қант диабеті, қан қысымы жоғары, артық салмағы бар немесе тұқым қуалайтын бейімділігі бар адамдарға жылына бір рет немесе дәрігер ұсынғандай. Дәрі қабылдағандар емдеу басталғаннан кейін 6–12 аптада бақылау талдауын тапсырады.
Холестеринді қалай төмендетуге болады?
Негізі — өмір салтын өзгерту. Дұрыс жүргізілсе, ТТЛП 10–20 %-ға, кейбір адамдарда одан да көп төмендейді.
- Қаныққан және транс майларды азайтыңыз. Сары май, шұжық, фастфуд, қуырылған тағамды шектеп, зәйтүн майын таңдаңыз.
- Талшықты көбейтіңіз. Сұлы, арпа, жасымық, ноқат, үрмебұршақ, алма, сәбіз және зығыр тұқымындағы ерігіш талшық ішекте холестеринді байланыстырып, шығарады. Күніне 25–30 г талшықты мақсат етіңіз.
- Омега-3 қосыңыз. Аптасына 2 рет майлы балық (албырт, скумбрия, сардина); грек жаңғағы, зығыр, чиа.
- Қозғалыңыз. Аптасына кемінде 150 минут қарқынды жүру, велосипед немесе жүзу ЖТЛП-ны көтеріп, триглицеридті азайтады.
- Салмақты азайтыңыз. Дене салмағының 5–10 %-ын тастау ТТЛП мен триглицеридті айтарлықтай жақсартады.
- Темекіні қойыңыз. Бірнеше аптадан кейін ЖТЛП көтеріле бастайды, тамыр жағдайы жақсарады.
- Алкоголь мен қантты шектеңіз. Триглицерид жоғары болғанда ерекше маңызды.
- Ұйқы мен стресс. Созылмалы стресс пен ұйқысыздық салмақ арқылы май алмасуына жанама әсер етеді.
Қандай тағамдарды жеген жөн, қайсысын шектеу керек?
| Таңдаңыз | Шектеңіз |
|---|---|
| Сұлы, арпа, толық дәнді өнімдер | Фритюр, фастфуд |
| Жасымық, ноқат, үрмебұршақ | Шұжық, сосиска, ысталған ет |
| Зәйтүн, зәйтүн майы, авокадо | Сары май, маргарин, құйрық май |
| Грек жаңғағы, бадам, орман жаңғағы (уыс көлемінде) | Торт, печенье, дайын ұн өнімдері |
| Майлы балық | Тәтті сусындар |
| Көкөніс пен жеміс | Алкогольді шамадан тыс ішу |
Жұмыртқа мен қызыл ет тыйым салынған ба? Жоқ. Дені сау адамдарға күніне бір жұмыртқа әдетте зиян емес; қызыл етті аптасына 1–2 рет, майсыз бөлігін таңдап жеуге болады. Дәрімен емделіп жүргендер мен отбасылық гиперхолестеринемиясы барлар дәрігер кеңесін ұстануы керек.
Қоспалар: өсімдік станолдары/стеролдары, псиллиум, қызыл ашытылған күріш және омега-3 кейбір адамдарға қосымша пайда әкелуі мүмкін. Алайда қызыл күріш ашытқысында статинге ұқсас заттар бар және ол дәрілермен әрекеттесуі мүмкін — қолданар алдында дәрігермен немесе фармацевтпен кеңесіңіз.
Дәрі қашан қажет?
Өмір салтын өзгерту 3–6 айда нәтиже бермесе немесе жүрек-қан тамыр қаупі жоғары болса (инфаркт болған, қант диабеті, ТТЛП өте жоғары, отбасылық гиперхолестеринемия), дәрігер дәрі тағайындайды. Ең жиі қолданылатыны — статиндер; қажет болса эзетимиб және басқа препараттармен біріктіріледі.
- Дәрі мен ТТЛП мақсатын кардиолог немесе терапевт анықтайды.
- Талдау жақсарды деп дәріні өз бетіңізбен тоқтатпаңыз: тоқтатқан соң көрсеткіштер қайта көтеріледі.
- Бұлшықет ауырсынуы, әлсіздік, күңгірт зәр болса, дәрігерге хабарлаңыз.
- Грейпфрут шырыны мен кейбір дәрілер статиннің әсерін өзгертуі мүмкін; фармацевке барлық қабылдайтын дәріңіз туралы айтыңыз.
Жиі қойылатын сұрақтар
Холестерин қанша болса қауіпті?
Жалпы холестерин 240 мг/дл-ден, ТТЛП 160 мг/дл-ден жоғары болса, жоғары деп саналады. Қант диабеті немесе жүрек ауруы болса, одан төмен мәндер де қауіпті болуы мүмкін.
Холестериннің белгілері қандай?
Көбіне белгі болмайды. Қабақтағы сарғыш дақтар, сіңірдегі түйіндер, жүктеме кезіндегі кеуде ауырсынуы және жүргенде аяқ ауырсынуы — кеш белгілер.
Холестерин қанша уақытта төмендейді?
Тамақтану мен қозғалыс өзгергеннен кейін алғашқы жақсару талдауда 6–12 аптада көрінеді.
Тек диетамен холестеринді төмендетуге болады ма?
Жеңіл және орташа жоғарылауда көбіне иә. Отбасылық гиперхолестеринемия мен қаупі жоғары адамдарға әдетте дәрі де қажет.
Статин өмір бойы ішіле ме?
Әдетте ұзақ уақыт, себебі дәрі тоқтатылса, холестерин қайта көтеріледі. Мерзімін дәрігер белгілейді.
Триглицеридтің жоғары болуы қауіпті ме?
Иә. 200 мг/дл-ден жоғары болса, жүрек-қан тамыр қаупі артады, 500 мг/дл-ден асса панкреатит қаупі туады. Бірінші қадам — қант, алкоголь және салмақты азайту.
Холестеринге операция қажет пе?
Жоқ. Холестериннің өзі тамақтану мен дәрімен емделеді. Операция немесе стент тек артерия тарылып қалғанда қажет.
Балаларда холестерин жоғарылай ма?
Иә, әсіресе отбасылық гиперхолестеринемия мен балалар семіздігінде. Тұқым қуалайтын бейімділік болса, педиатрда тексеріліңіз.
Дәрігерге немесе фармацевке қашан хабарласу керек?
- Талдауда ТТЛП немесе триглицеридтер жоғары болса
- Отбасыңызда ерте инфаркт, инсульт немесе өте жоғары холестерин болса
- Жүктеме кезінде кеуде ауырсынуы, жүрек қағуы, ентігу немесе жүргенде аяқ ауырсынуы болса (кеуде ауырсынуы тоқтамаса, жедел жәрдем шақырыңыз)
- Дәрінің жанама әсері, дозасы немесе үйлесімі туралы сұрақтарыңыз болса, ең жақын кезекші дәріханада кеңес алыңыз.
Бұл мақала жалпы ақпарат беру мақсатында жазылған және дәрігер кеңесін алмастырмайды. Дәрі қабылдауды маманмен келіспей бастамаңыз, өзгертпеңіз немесе тоқтатпаңыз.






